_Gazeta Standard - Si do të "pastrohet" politika nga njerëzit e
diktaturës_ (http://www.standard.al/index.php/intervista/17482.html)
Si do të "pastrohet" politika nga njerëzit e diktaturës
Madhesia e germave: (javascript:tsz('article_body','12px'))
(javascript:tsz('article_body','16px'))
Intervistoi: Violeta Murati 26/02/2011 12:15:00
“Nëse dëshmia është kosto politike dhe dekomunistizimi prek ndokënd,
atëherë Zoti qoftë me ta”. Kjo është deklarata e fundit e Agron Tufës
Nëse masakra e 26 shkurtit 1951 që kujtohet sot nga Instituti i Studimeve
për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit, do të shërbejë për hapjen e një etapë
të re për zbardhjen e krimeve komuniste në Shqipëri, pa dyshim kjo histori
unike e pushkatimit të 22 intelektualëve do të jetë ngjarje edhe e këtyre 20
vjetëve. Për herë të parë do të mund të flitet për të vërteta, që vetëm sa
janë belbëzuar, edhe pse dëshmi e shumë materiale arkivore nga diktatura
janë bërë të njohura prej mediave. Por çfarë ka munguar në gjithë këto vite,
është prania e një institucioni ligjor, që të marrë përsipër autoritetin
zyrtar, shtetëror për mbledhjen e dëshmive dhe njohjen e tyre dhe këto të
mos u nënshtrohen as interesave politike, dhe as interesave të individëve të
implikuar me diktaturën.
Evokohet sot masakra që bëri diktatura komuniste me 22 intelektualët e ’
51-shit, që njihet si historia e bombës në Ambasadën Sovjetike, prej së cilës
njihen këto fakte: emrat e skenarit dhe vendimit për pushkatimin e tyre,
emra realë dhe personazhe të patrazuara në jetën e tyre edhe pas rënies së
komunizmit; në ‘94 është gjetur varri masiv, ku është identifikuar vetëm një
viktimë, ndërsa ekziston një libër 300-faqësh i Uran Butkës, vetëm për këtë
ngjarje; gjithçka në këtë masakër u hartua sipas listave të zeza të Byrosë
Politike të KQ të udhëhequr nga Enver Hoxha dhe Mehmet Shehu.
“Ajo është nata e “Shën Bartolomeut” komunist, për të cilën nuk është
folur ndonjëherë me sistematikën dhe dinjitetin që meriton të kujtohet”, -
thotë shkrimtari Agron Tufa, i zgjedhur prej korrikut të kaluar, me miratim
nga Parlamenti, kryetar i Institutit të Studimeve për Krimet Komuniste. Është
veprimtaria e parë e institutit dhe për Tufën kjo shënon një nga momentet
më domethënëse, për shkak se sjell një ndër përvojat më naziste të
gjenocidit mbi intelektualët, mbi bindjet dhe mendimin e lirë, duke i pushkatuar ata
pa gjyq e pa varr.
Në intervistën ekskluzive për “Standard”, Tufa na shpjegon për herë të
parë se cili do të jetë misioni i institutit, raporti i tij me arkivat
sekrete, dosjet dhe dëshmitë që do të mblidhen për njerëz që kanë edhe poste
administrative, të implikuar me diktaturën.
Vendosja e një shkrimtari në krye të një institucioni të tillë, kur
përvojat nga ish-vendet komuniste nuk mungojnë, edhe pse përjashtohet disidenca,
për Tufën është e mjaftueshme ndërgjegjja dhe ndjeshmëria intelektuale për t
’i shkuar të vërtetës mbi krimet e diktaturës. Nëse për arkivat deri tani
ekziston skepticizmi i fshehjes së informacionit dhe teoritë e zhdukjes së
dosjeve, Tufa siguron se instituti do ta kryejë misionin e tij “me
ekspertizë të lartë e të pazhdukshme”, ku gjithashtu, me mbledhjen e dëshmive
faktike, të ndikojë në domosdoshmërinë e “zhbllokimit të ligjit mbi dosjet ose
Iustracionin”.
Nëse këto dëshmi do të kenë kosto politike dhe dekomunistizmi prek
ndokënd, “atëherëë Zoti qoftë me ta”, - është deklarata e fundit që lëshon Tufa
për një nga proceset më të vështira shqiptare, të panisura ende që do të
mund të cilësohej si “a”-ja e demokracisë sonë.
Historia e masakrës së 26 shkurtit 1951 është tashmë e njohur, por
familjarët nuk dinë varret ku u groposën masivisht 22 intelektualët e pushkatuar
dhe ekzekutuesit kanë vetëm emrat, asgjë më tepër. Është fjala për dënimin e
krimit përtej tregimit të historisë. Sot përkujtohet kjo ngjarje, pse
instituti që ju drejtoni, e sjell në vëmendje?
Historia e masakrës së 26 shkurtit 1951 ishte projektuar si shkas për
spastrimin e intelektualëve më të shquar properëndimorë, me bindje
antikomuniste. Ata u pushkatuan pa gjyq, pa fakte, pa dëshmitarë, me një procedurë të
reduktuar 5-ditore, thjesht për t'i treguar Stalinit zellin dhe besnikërinë
e ndjekjes së kursit dhe parimeve të tij. Të gjithë u pushkatuan jo larg
Tiranës, në një vend buzë lumit Erzen. Në vitin 1994 u gjet varri, por me
përjashtim të të vetmes grua të pushkatuar (shkencëtarja Sabiha Kasimati), të
tjerët nuk ishte e mundur të identifikoheshin. Kështu, familjarët ranë në
ujdi "të mos i ndanin", sepse "kishin kaluar një jetë të tërë bashkë". Varrin
e tyre të përbashkët e shpërngulën në Varrezat e Dëshmorëve të Kombit, ku
për çdo vit, trashëgimtarët e tyre, bijtë, nipërit e mbesat i përkujtojnë
me kurora lulesh.
Nga ana tjetër janë të ditur dhe të konfirmuar sipas dokumenteve të gjithë
ata që morën pjesë në skenarin e vendimit për pushkatimin e tyre. Emrat
janë realë dhe personazhe të patrazuara në jetën e tyre të qetë e idilike pas
rënies së komunizmit. Gjithçka në këtë masakër u hartua sipas listave të
zeza të Byrosë Politike të KQ të udhëhequr nga Enver Hoxha dhe Mehmet Shehu.
Instituti i Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit, që drejtoj unë,
e ka nisur aktivitetin e tij shkencor e përkujtimor, pikërisht me këtë
masakër terroriste, e cila për nga përmasat e saj është e pashoqe në praktikën
e dhunës komuniste në krejt Lindjen. Ajo është nata e “Shën Bartolomeut”
komunist, për të cilën nuk është folur ndonjëherë me sistematikën dhe
dinjitetin që meriton të kujtohet. Megjithatë, ekziston një monografi dokumentare
300-faqëshe e historianit Uran Butka, unikale në llojin e vet, me titullin
"Një bombë në ambasadën sovjetike". Instituti ynë e nis punën e tij me
këtë aktivitet përkujtimor dhe akademik, për të sjellë një ndër përvojat më
naziste të gjenocidit mbi intelektualët, mbi bindjet dhe mendimin e lirë,
duke i pushkatuar ata pa gjyq e pa varr.
Instituti i Studimit të Krimeve Komuniste është krijuar vjet, me miratim
nga Parlamenti. Asnjëherë nuk keni treguar në media çfarë do të ketë në
fokus jeta e tij?
Instituti i Studimeve të Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit në Shqipëri
është krijuar në analogji me rrjetin e instituteve homologe në gjithë Evropën
Qendrore dhe Lindore, me një statut dhe ligj të hartuar nga organizmat e
BE. Shqipëria është e fundit që e krijoi. Jemi ende në "ekzil", pasi këto
ditë po shqyrtohen me vullnet të mirë zgjidhjet përfundimtare të buxhetit,
zyrave dhe strukturës, ndonëse nga zgjedhja e bordit në Parlament ka kaluar
pothuajse një vit. Veprimtaria shkencore, studimore e përkujtimore e
institutit është e parashikuar në statut. Ajo është një veprimtari e pavarur, por
hyn në kategorinë e instituteve shtetërore me varësi nga Parlamenti.
Puna jonë qendrore janë studimet e kualifikuara me ekspertizë të lartë
dokumentare e monografike mbi veprimtarinë e jashtëligjshme terroriste të
ushtruar mbi qytetarin shqiptar në kohën e diktaturës komuniste, mbi pasojat që
kanë lënë tek qytetarët shqiptarë shkeljet e lirive dhe të drejtave të
tyre, mbi cenimin e interesit kombëtar dhe krijimin e një psikoze terrori.
Përveç studimeve mbi segmente të caktuara të ushtrimit të pushtetit komunist në
periudha të ndryshme, do të shqyrtohen, zbulohen dhe evidentohen ngjarje
të panjohura deri më tash, duke iu referuar të gjitha arkivave të mundshme
qendrore e lokale, të cilat kanë qenë sekrete e të hermetizuara. Natyra e
studimeve dhe dëshmive ka karakter historik, njohës e edukativ. Do të
zbardhen mistere të natyrës historike, letrare e shkencore. Ndërkohë, do të
sistemohen e përpunohen dëshmitë, objektet, instrumente të kujtesës individuale e
kolektive si ditarët, epistolarët, memuaristika - një zhanër ky mjaft i
përhapur, por mjerisht i papërfillur, i keqbotuar, që nuk ka krijuar deri më
sot tërësi e rezonancë. Ndër të tjera, projektet tona përfshijnë edhe një
fushë të ndjeshme të muzealizimit të objekteve, kërkimit e grumbullimit të
dëshmive, simboleve përkujtimore nëpër burgje, kamp-burgje e vende të
tmerrshme internimi. E gjithë kjo veprimtari kalon nëpër disa nivele dhe plane të
bashkërenduara që përbën edhe filozofinë e qasjes sonë ndaj instrumenteve
të kujtesës së viktimave në diktaturë. Instituti do të ketë lidhje e
bashkëpunime ndërinstitucionale: ai do të këqyrë e do të propozojë edhe
manipulimin e teksteve shkollore e universitare mbi fakte të njëanshme apo
mashtrime, sikundërse do të propozojë të përfshihen në edukimin e brezave rrëfime të
zgjedhura nga memuaristika e intelektualëve e shkrimtarëve që kaluan
përvojën e burgjeve komuniste.
Debati më i madh i bërë është midis njohjes së krimeve, dënimit të tij dhe
i konsideruar si më i rrezikshmi në kushtet shqiptare “Ndëshkimi”.
Realisht, çfarë do ta çojë për vijë ndarjen e hesapit me diktaturën?
Instituti ynë do të ndihmojë fort në grumbullimin dhe evidentimin e
përmasave të terrorit e shtypjes së lirive, aspekte të gjenocidit politik të
diktaturës, praktika e masa represive ndaj njerëzve të pafajshëm. Kjo është e
rëndësishme, sepse krijon një bazë të dhënash me ekspertizë dokumentare, mbi
të cilën mund dhe duhet të krijohet një panoramë sadopak objektive mbi
krimin. Ne jemi Institut Studimesh dhe grumbullimesh të dëshmisë. Arkivi ynë do
të jetë i hapur për studime publike. Ndëshkimi është një aspekt
juridiko-ligjor që e vendosin palët politike në Parlament. Nëse puna jonë arrin të
dëshmojë, e aq më tepër të bëhet premisë sensibilizuese për t'u ndëshkuar
krimi, ky do të ishte realizimi i misionit tonë. Krimet duhet të dënohen, pa
hyrë në shumëllojshmërinë e mënyrave të dënimit apo distancimit.
Është një raport i diskutueshëm për hapjen e dosjeve kur ligji në
dispozicion të procesit mungon. A do të ketë fuqi vepruese ose ligjore instituti
përballë kësaj situate?
Mendoj se në masën e ndeshjes së krimeve flagrante, ka të drejtë të ngrejë
akuzë në nivel kombëtar e ndërkombëtar pranë instancave të drejtësisë.
Instituti gjithsesi nuk është gjykatë apo tribunal, pasi detyra e tij është të
ndikojë nëpërmjet studimeve dhe dëshmive.
Shpresojmë se puna jonë të ngjitet deri në atë pikë të grumbullimit të
dëshmive faktike, që të ndikojë në domosdoshmërinë e zhbllokimit të ligjit mbi
dosjet, ose Iustracionin.
Si është marrëdhënia e institutit me institucionet që mbajnë në arkiva
dosjet dhe historinë e diktaturës, a do të ketë fuqi (ligjore) bashkëpunuese
mes jush, kur deri tani rezultojnë dështime për zbardhjen e krimeve? E në
rastet e pakta janë individë që ia dalin të gërmojnë personalisht.
Të gjitha arkivat sekrete janë të detyruara, siç thuhet në ligjin që
rregullon veprimtarinë e institutit, "të bashkëpunojnë me ne, duke ndihmuar pa
hezitim në ofrimin e dokumenteve pa vonesë dhe pa pagesë". Kjo është në
natyrën e Instituteve homologe që veprojnë në të gjitha vendet ish-komuniste.
Nëse nuk do të pranojnë të bashkëpunojnë, të refuzojnë depërtimin në arkiva,
atëherë kemi të drejtë t'i paditim ndërkombëtarisht dhe merren gjykatat
ndërkombëtare me këto refuzime. Thjesht, nuk ka shans, pavarësisht vullnetit
hipotetik të përgjegjësve të këtyre arkivave.
Mund të jemi skeptikë pse ju, shkrimtar, intelektual, me angazhime
letrare, jashtë politikës, jeni në krye të këtij instituti, ndonëse kemi rastin e
njohur të poetit rumun Mirçea Dinesku, ndonëse ai ishte një aktivist
politik, i burgosur nga Çaushesku, dhe pati sukses në krye të një institucioni të
ngjashëm?
Përkundër! Mendoj se më i interesuar se një shkrimtar për të ditur se
çfarë ka ndodhur me popullin e tij, zor se mund të gjesh tjetër. Përveç fakteve
dokumentare, historike, personalisht më intereson edhe vështrimi
antropologjik, njerëzor, pasi gjithë dhuna projektohet mbi horizontin e fateve
individuale e kolektive. Mua më intereson se çfarë u bë me njeriun, qëkurse
erdhën dhe e morën në mes të punës, në familje, mes shokësh, i vunë hekurat dhe
e pushkatuan, e burgosën apo e internuan. Ky është fati i dhimbshëm i
popullit tonë, i cili nuk duhet të mbetet i errët. Sot një shumicë e madhe të
pushkatuarish nuk dihet ku i kanë varret. Përveç Mirçea Dineskut, një poet e
disident, një institut të tillë e ka drejtuar edhe poetja e njohur Ana
Blandiana. Po kështu, në Rusi, që në vitin 1989, për së pari, institutin
homolog e ka drejtuar shkencëtari i njohur, shpikës i bombës bërthamore dhe
disidenti i madh Andrei Saharov. Pak rëndësi ka për mua si shkrimtar. Tek e
fundit nuk ka lidhje me letërsinë, por me angazhimin qytetar dhe dëshirën për
të kontribuar sadopak në zbardhjen, qoftë të një segmenti të së vërtetës,
nëpërmjet dokumenteve e dëshmive. Jam tip që nuk kam njohur dështime dhe e
kam pasur këtë ndjeshmëri shumë më parë se të krijohej ky institut. Jam
përpjekur ta bëj këtë detyrë në masën e shqetësimit tim, si njeri, si qytetar.
Shpresoj shumë në një mundësi të tillë, që na e jep të organizuar e në punë
kolektive Instituti.
Për pasojë të pyetjes së mësipërme, që ishte krejtësisht personale, ose
shkurt për pasjen e guximit të duhur intelektual në këtë betejë, që akoma
përballet me mentalitetin e fortë komunist, ju keni menduar si do të ecë
instituti në drejtimin tuaj?
Violeta, ka aq shumë gjëra për të bërë, aq shumë projekte, aq shumë sfera
të paprekura, sa nuk di nga t'ia fillosh më parë. Jam i lumtur për një gjë:
gjithë brenga e këtyre viteve për mosveprimin në zbardhjen dhe dënimin e
krimeve të komunizmit tash e ka një shans, një mundësi, një mbështetje. Jam i
sigurt për një punë të ndërgjegjshme, për një mision, të cilin do të
mundohem ta kryejë me ekspertizë të lartë e të pazhdukshme.
Dhe pyetja e fundit, ka të bëjë me finalen, ligjin dhe për rrjedhojë
nevojën e dekomunistizimit të institucioneve publike. Ka prej jush ndonjë nismë
konkrete për këtë qëndrim me kosto politike?
Koston politike le ta marrin ata që kanë kryer krimet. Ne thjesht do
dëshmojmë e studiojmë. Nëse dëshmia është kosto politike dhe dekomunistizimi
prek ndokënd, atëherë Zoti qoftë me ta! Projektet janë të shumta: mezi presim
të fillojmë. Është ndoshta gjëja më me kuptim, që kam dashur e dëshiroj të
bëj. Thjesht na duhet e vërteta, për t'u çliruar, sepse e vërteta çliron,
sa individin, aq edhe bashkësinë.
Sot në muze, masakra e 26 shkurtit ‘51
Historia e bombës në Ambasadën Sovjetike është: hidhet një bombë dhe
thyhen dy-tre xhama; pushkatohen 22 intelektualë. Kjo është masakra e njohur e
26 shkurtit 1951, mbi intelektualët dhe qytetarët e pafajshëm të pushkatuar
nga regjimi komunist. Në rastin e 60-vjetorit të kthimit në sensibilitet
dhe memorie publike për krimet komuniste Instituti i Studimeve për Krimet dhe
Pasojat e Komunizmit në Shqipëri dhe Instituti i Integrimit të
ish-Përndjekurve Politikë organizojnë konferencë shkencore-përkujtimore, ditën e
shtunë në sallën e Muzeut Historik. Programi i konferencës është: Referon Uran
Butka me “Masakra me pretekstin e bombës në Ambasadën Sovjetike, krim tipik i
sistemit komunist”, Agron Tufa me kumtesën “Importimi i modelit të
terrorit sovjetik mbi intelektualët shqiptarë”, Kolec Topalli “Vrasja e
intelektualëve, synimi kryesor i masakrës së 26 shkurtit 1951”, Amik Kasoruho “
Filozofia dhe praktika kriminale në regjimet totalitare”, Gëzim Peshkëpia “
Persekutimi i familjeve” (Kujtime) dhe përshëndesin Simon Miraka, Gjosho
Vasia dhe Hysen Shehu.
lmpx.com only provides a reader for public news (NNTP) servers. It is not
affiliated with the servers or forums shown here and is not responsible for
the content of articles, which is written by their respective authors.