_www.rilindjademokratike.com_ (http://www.rilindjademokratike.com)
_http://www.rilindjademokratike.com/_ (http://www.rilindjademokratike.com/)
(http://www.rilindjademokratike.com/RD%2022%20maj/rd%2022.pdf)
38 VJET NGA REVOLTA E BURGUT TË SPAÇIT DHE QAFË BARIT 22-23 MAJ 1973
EDHE PADURIMI ISHTE BËRË I PADURUESHËM...
Nga VISAR ZHITI
Në burgjet e diktaturës komuniste, në atë të Spaçit dhe më pas të
Qafë-Barit ka patur dy revolta të burgosurish, rebelime kundër kushteve çnjerëzore
në burg, por me thirrje të hapura kundër diktaturës dhe komunizmit. Të dyja
revoltat, të vetmet në të gjitha burgjet politike të perandorisë komuniste
ndodhën në muajin maj, në data të njëjta, 22 e 23, ajo e Spaçit në vitin
1973 dhe 11 vjet më vonë në Qafë-Bari. U shtypën me gjak e hekur, me burgime
e pushkatime. Në kujtim të tyre, për të nderuar vuajtjen dhe qëndresën po
botojmë pjesë nga libri i Visar Zhitit, "Ferri i çarë", burgologjia e
Qafë-Barit.
REVOLTA
...edhe durimi s'durohej më...
...filloi paraditen e një dite pa emër, pse pa emër, ishte 22 maj dhe
quhet dita e revoltës së të burgosurve të Qafë-Barit, po ja, nga që ditët në
burg janë tepër njëlloj, si uniformat e burgut, me vija, ditët kështu, netët
si uniformat e zeza të policëve. Brenda telave me gjemba dukej sikur kishte
shenjtorë të sfilitur dhe djaj të marrosur.
Brigadat e natës, ndërresa e tretë e të burgosurve, qenë kthyer nga puna,
kishin 2-3 orë që prisnin më këmbë dhe s'jepej urdhri të shkonin në
fjetore. Gjysma flinte më këmbë. Mbështetur te muri, te shoku, te shkallët, tek
telat me gjemba. Vurrata të zeza nëpër fytyra, o nga të palarët, o prej
tmerrit, që shihnin në atë copëz ëndërr.
Urdhër i komandës. Prapë turni i parë!" "S'kemi pse kthehemi, -
këmbëngulnin të burgosurit. - Jemi të lodhur, duam të flemë, të vdesim". "S'ju lëmë
të vdisni pa bërë normën". "Në darkë prapë". "Jo, tani!" "S'ka material, mor
zotni, s'ishte faji ynë".
Po i kujt, yni? - bërtisnin policët.
Po i kujt, juaji" - ia kthenin të burgosurit.
Fytyrë më fytyrë. Kthetër më kthetër. U avitën dy Sokolat, ai me mbiemrin
Sokoli prapë dhe Progri. Çfarë doni? Ju çfarë doni? Normën! S'ka.
Po plas më duket. Erdhën Tom Ndoja, Martin Leka, Kostandin Gjordeni, Lush
Bushgjoka. Të tjerë pas tyre. Po aty ishim. Ikni. Ikni ju. Shtrëngim
dhëmbësh, nofullash. Uli duart…
Bamb një hekur - kumboi kafka? - me një hekur nisi revolta e Spaçit, e
rrëmbeu një i burgosur dhe doli nga birucat. Po i binin çangës për t'u
mbledhur të gjithë në mensë. Shqeva sytë mbi çangën sikur të mos e kisha parë
kurrë, një predhë topi e varur. Bosh është apo ka eksploziv brenda, mund të
shpërthejë, kur, kur? Pse po na mbyllin? Mos duan të rrahin në praninë e të
gjithëve ata që kundërshtuan? "Po vunë dorë, do t'u përgjigjemi, - mërmëriti
dikush pranë meje. - Gati jemi. Atë që do ta bënim më vonë, ta bëjmë
tani..." U drodha i tëri. Të jetë themeluar vërtet parti në burg?
Si...gur...isht... Çfarë do të bënim më vonë, kryengritje? Vdekjen, vdekjen. Po shtoheshin
policët. Dyndjet e tyre të zeza si shpesh po i shihnim këto kohët e fundit.
Vazhdonte futja jonë një nga një në mensë. Një si kënetë e ngritur lart në
qiell. Ajo e ferrit, e tharë, plot me skelete të burgosurish. Si shi do të
bjerë mbi ne pluhur kockash, do të bien eshtra nga lart, vetëtima të
plakura, kafka…
U futën nja 10-15 policë. U përhapën në krye. Pastaj u futën policë të
tjerë me të burgosur të tjerë me pranga në duar ose të lidhur me tel, veshur
me leckat e punës, me fytyra të nxira aq sa s'njiheshin. Ata...
Ra heshtje barbare, e cila u ça kur hyri brenda oficeri i rojës. Si
zakonisht nuk përshëndeti, s'kishte pse.
"Ce s'e betë normën (j)uve, të denuar? Ë, ce? Ce na hapni punë pa punë...
Këtu ju mbajmë për punë dhe jo për istorira. Në galeri, marrsh, kush të
dëgjojë emrin. Maskarenj, pisa".
Policët lëvizën. Filloi rrahja. Përballë nesh. Të burgosurit e lidhur
mundoheshin t'u shmangeshin goditjeve, mënjanoheshin, por shqelmi me çizme, sa
të mëdha, staliniste, u dërrmonte kërcinjtë e zhveshur, uleshin pak sa për
vetëmbrojtje, por grushti s'kuptohej nga vinte, rënkime, gjak. Paloseshin më
dysh për të pakësuar vetveten, por grushte të shumta, shkopinj gome binin
mbi ta, derisa binin edhe vetë mbi dysheme.
U-u-u-u-u-u-u-u-u, u ngrit një ulurimë e kudoshme. U kreshpërua. Hera e
parë që e ngrinim zërin së bashku. Qenkësh i fortë.
Po na jepte kurajë britma jonë, po i besonim asaj. Mjaaaft, s'keni
tuuuurp, thirrën zërat më të guximshëm. Kri-mi-ne-lë! Hapu, dëgjova një gulç
pranë, çohuni! Stoli i gjatë u shkul, u ngrit lart, u shty dorë më dorë dhe hop
u hodh drejt e mbi kokët e policëve duke dërrmuar ç'gjeti përpara, kapela me
yll, qafa e shpatulla, tabela, xhama. Grupi ushtarak s'pati kohë ta
mblidhte veten. Oficeri i rojës u pataks i pari dhe tregoi me gisht nga salla që
po dallgëzonte. Policë u vërsulën mbi rreshtat e parë, që të goditnin, por
u goditën ata nga stola të tjerë e fshesa e pjata. Kjo po ndodhte në krye.
Të burgosurit nga fundi hipën mbi tryeza për të parë ç'bëhej. Pluhur dhe
britma dhe shqyerje dërrasash, pastaj krahësh. Të guximshëm të tjerë, më të
krisurit, po çanin përpara, duke hipur mbi kurrize e kokë, drejt betejës.
Një tryezë u ngrit lart dhe u hodh me rrapëllimë andej ku policët dhe oficeri
i rojës nuk po iknin dot.
Po fluturonin stola si zhgaba druri, rrapëllima, thyerje xhamash.
Të dalim jashtë dhe të na shohin kush jemi! Dera u përmbys e, duke shkelur
mbi të, u turrën jashtë policë e të burgosur. Një patericë vringëllinte
anë e kënd. Shih, shih, Haxhi Baxhinovski, Bajram Vuthi me leva, ku i gjetën?
Po thikat? Janë të mencës. Ia nguli në bark? Kujt? Of-icerit... Lazër
Shkambi rrokulliste parvazin e një dritareje. "Eviva! - thirri Vllas Koçi, -
Poshtë Partia e këtyre!" Nëpër këmbë kapela ushtarake me yll të kuq e oficerit
të rojës. Rrekej ta merrte, desh ra edhe vetë dhe se kush e nxori nga
këmbët e të burgosurve për të mos e shkelur, Petriti m'u duk, e ka nga fshati
maskaranë, se kush klithi. Oficeri i rojës, i çoroditur, s'po kuptonte se
pse urdhrat e tij s'kishin më vlerë, nuk zbatoheshin, përkundrazi. Si është e
mundur? Ç'po ndodh?! Mosni, kuisi, ka pasoja të rënda kjoooo-oh!
Po ç'të bëj? Të rri iki po nga? Ku? Dolën në oborr kacafytje të tjera, të
filluara që brenda, vazhdonin me kollotumba e rrapëllimë.
Nuk e kupton, kryengritje? S'dihet ku do të dalë. Ikë, të thashë… Një
urdhër priste, nga kushdo qoftë që ta zbatonte menjëherë. Oficeri i rojës
nxitoi nëpër shtegun e thurur me tela me gjemba, më i madh iu duk vetja, u ngut
drejt portës, që të nxirrte te dalja në ballë të komandës. Ndjeu të
thirrura, poshtë komunizmi, iu bë se dëgjoi fare afër, s'e paskan me mua, iu duk
se mendoi, bo-bo, mori thellë kjo punë, iu duk sikur mendoi prapë mbi
mendimin e mëparshëm dhe gurë, shumë gurë mbas shpine, ku u gjetën gurët,
ç'pastrim i keq kështu, iu bë se po e ndiqnin hapa të tjerë, ndoshta policët e tij,
mos ishin të burgosurit, mos po donin ta kapnin rob, ta mbanin peng, ta
linçonin… dhe ia dha vrapit me ulërima për t'i dhënë kurajë vetes. Do të
përgjigjej që e la kapelën me yll të kuq në dorë të armikut. Por s'kthehej dot
më. Vërtet po e ndiqnin armiqtë, por ushtari te kulla sipër portës zbrazi
automatikun. Ku, ku? Në ajër, pse? Por nga dritarja poshtë e komandës një
tjetër oficer qëlloi me revolver në drejtim të të burgosurve. Njëri prej tyre
ndali, u ul më gjunjë dhe vuri dorën mbi shpatull afër qafës. Aty ku i
përvëloi. Pa gjakun e vet mes gishtave, s'ndiej ndonjë dhembje të madhe, tha,
s'është gjë vdekja, oh. Plumbi për fat nuk i qe futur thellë në mish.
S'duhet të ketë rrezik jete, jo, po thoshin ata që e rrethuan. Rrezik jete apo
vdekjeje? Lërmë, shtyu, të sulmojmë. Kush është plagosur, kush? Ai djali i
ri nga Durrësi, Kosta Gjordeni. Një tjetër pranë hoqi këmishën e vet dhe ia
vuri mbi të çarën e përgjakur. Të dhemb? Jo, më djeg pak. Ta lyejmë me
duhan, e ndal gjakun, tha një malësor dhe shkoqi 4-5 cigare që i kishte dredhur
më pare. Mos e lini gjakun të shkojë dëm, ta bëjmë flamur si në
kryengritjen e Spaçit. Pije më mirë, ndonjë i dobët që s'ka gjak. Mjaft, s'është
ambulancë këtu, jemi në betejë. Kush do detyra, le të vijë… "Rroftë Flamuri pa
yll! - kishte brritur Hysen Xhani në Spaç, - Poshtë qeveria e Tiranës!" "Ja
vdekje, ja liri!", - dëgjuan thirrje të tjera. "Nuk punojmë në galeri…".
"Rroftë Bashkimi Europian!" - u ngrit mbi të tjerët zëri i Bedri Çokut. E
padëgjuar kjo thirrje, si, po bashkohet Europa, po ne?
Ka organizim? Tmerr? P…arti ilegale…
Përtej rrethimit, te ndërtesa fshatare e komandës së burgut, shiheshin
lëvizje të shqetësuara e dyfishim rojash.
Në tarracën e vogël sipër portës u vu edhe një tjetër mitraloz. Tytat e
ngrehura për këtej shoqëronin daljen e policëve të fundit. Vërtet, s'ka më
fare? Çfarë? Policë. Jo, jo... Të li-rë!?... Na kapi një ndjenjë e flatërt,
mund të fluturonim tani, pa policë, sa bukur, të lirë brenda robërisë sonë,
qielli epohej, gati të binte. Shikoi retë.
Ndodhi ajo që s'do të besohej kurrë. Të burgosurit zbythën një dyndje
policësh, donin të hynin në kamp, të paarmatosur ishin; por u plogështuan
menjëherë, ndërsa binin mbi ta gurë, pjata, sharje, libra të trashë të Enverit.
Policët morën urdhër të prapseshin. Gjendja diku lehtësohej dhe menjëherë
rëndohej diku si për baraspeshë.
Të çajmë rrethimin, të sulemi tek telat me gjemba. Të gjithëve nuk na
vrasin dot... Ja vdekje, ja liri! Nga erdhi kjo britmë prapë, ç'kryengritës e
sollën? E dija të mbetur nëpër libra, në teatër, në histori e tani buçiti
para meje, përbetim i gjallë! Ku jemi në Spaç, në revoltë. Si atje... Do ta
ngremë prapë flamurin? U gjend dikush që dha një urdhër: ti, ti, ti, shkoni
me vrap në lavanteri e mensë dhe mbushini me ujë gjithë bidonët, kazanët
dhe tenxheret. T'i kemi gjatë kohës së rrethimit. Do shkoj dhe unë, tha
Skënder, më i riu, por fare i dobët, sa as dhe në galeri nuk e futnin, ende s'i
kishte kaluar të 50 kilet. Mezi e kam pritur këtë ditë, prandaj jam dënuar,
tha, grupi ynë donte të armatoste të burgosurit dhe të sulmonim... Ata do
të presin ujin siç bënë në revoltën e Spaçit, dëgjoheshin zëra. Na lanë pa
ujë pesë ditë... Ti shko merr nën kujdes thikat dhe hanxharët e mensës dhe
te berberi, të mos keqpërdoren. Edhe lugët me garuzhdet. Dhe dërrasat e
shqyera. Grumbulloni gurë sa të jetë e mundur. Por dhe kurajë. Ia vlen të
vdesim si kryengritës, jo si të burgosur...
Në Spaç kryengritësit hapën birucat përmes breshërisë së plumbave. Hulusi
Pashollari dhe Dashnor Kazazi s'pyetën fare për mitralozin e truprojës
përballë, po i liruan bashkëvuajtësit nga biruca. Dhe aksioni i dytë e di cili
ishte? Shqyerja e derës së bibliotekës së burgut, u mblodhën gjithë librat
e Enver Hoxhës dhe të klasikëve të marksizmit dhe iu vu zjarri. Anash
flakëve vallëzonin të burgosurit dhe këndonin këngë patriotike.
Në revoltën e Spaçit hipi mbi supet tona një djalë i ri, Skënder Daja, dhe
u foli ushtarëve, eeeeejjj, vëllezër, edhe unë sa ju jam, 21 vjeç, ulini
armët, mos qëlloni mbi ne, jemi në burg se duam lirinë, atdheun, juve, u
rebeluam për lirinë dhe atdheun. Mos gaboni… Menjëherë hoqën ushtarët e rinj
nga rrethimi dhe vendosën policë, skuadra të zeza si ato të pushkatimit. Të
vazhdojmë kryengritjen e Spaçit, u dëgjua një thirrje nga fundi i shkallëve!
Pse, ku jemi, s'është Spaçi ky? Qafa e Barit, or mixhë, por njëlloj janë.
Po dridhem. Ta ngremë flamurin e kuq me zhgabë, mezi po pres, turfullonte
plaku.
Ta ngremë flamurin kombëtar mbi tarracën e burgut, thamë, me solemnitetet.
Kërkuam muzikantët tanë, t'u binin veglave, ku t'i gjejmë, Himnin e
Flamurit. Kush ka frikë? Me të drejtë. S'u vumë faj. U grumbulluam ne, u mbajtën
fjalime para Flamurit. Ku ishin tërë ata oratorë të shkëlqyer! Kurse përtej
telave me gjemba, mes rrethimit të ushtarëve dhe policëve të armatosur
deri në dhëmbë, oficerët shihnin këtej me dylbi, bënin fotografi, xhironin me
kamera. E kënduam vetë Himnin me zërat tanë të ngjirur, u mblodhën aty
vëllezërit Çoku, Luan Burimi, Dervish Bejko, Pavllo Popa, Jorgo Papa, Gëzim
Medolli, Ylber Merdani, Naim Pashaj, Murat Gjonzeneli… dhe përmes lotësh e
ngritëm Flamurin përmbi burgun. U alarmua qeveria, ulni flamurin, dërgonte
mesazhe komanda. Dolën vullnetarë tërë ata të burgosur për të bërë rojë nderi
pranë Flamurit, natë e ditë, duke u ndërruar me njëri-tjetrin. Tregomë, jemi
në Spaç, apo jo? A s'janë njëlloj Qafë-Bari, Aushvici, Buhenvaldi,
Prishtina? Po, po, ika, s'e kam punë. Këtu jemi. Priftërinjtë, ushtarakët?
Ç'ushtarakë? Tanët pra, të burgosurit. Ç'do të bëjmë, djema? Si, do të presim të
qetë të na hanë? Të sulmojmë. Të shihen mundësitë strategjike. Le të
vritemi. Sa t'u marrim ushtarëve automatikun e parë. Di unë pastaj se ç'bëj me një
automatik në dorë.
Të gjithë ushtarët e rrethimit zbraznin automatikët njëherësh, me
breshëri, vetëtima të shkurtra, të drejta si thika të shpejta, frushullimat e tyre
të njëpasnjëshme vezullonin me krisma shurdhuese kudo, tym në grykat e
armëve, qëllohej pa ndërprerje nga të gjitha kullat e vendrojave. Një dorë
ushtarake te porta e madhe, e pamë sërish, jepte sinjal, tundej për çdo batare
të re dhe tytat e armëve po uleshin gjithnjë e më shumë, nga në ajër, në
drejtim të kampit, mbi kokët e të burgosurve. Ngrimë në vend. Pati nga ata që
u shtrinë rrafsh me tokën. Do të ketë ardhur urdhri për të na vrarë të
gjithëve. Binin copa të shqyera mbi ne, të rënda, të errëta, zhvoshje muresh,
qielli. Dora dha sinjalin ndal. Heshtja si një gropë shurdhuese u hap në
ajër. Erdhi erë e djegur, qe përzhitur gjithësia.
Të gjithëve na vrasin, s'e ka për gjë diktatura. Burgu gropë e përbashkët
është. Na mbulojnë këtu e askush nuk e merr vesh.
Helikopteri erdhi edhe një herë rrotull, kërcënueshëm dhe trandshëm, u
epua edhe më dhe u ul afër ndërtesës së komandës, mu në mes të rrugës. Kalë
Troje fluturues, eeejjjj.... Kur shpejtësia e rrotullimit të helikave ra dhe
vorbullat e tyre ajrore u tretën, u afruan oficerë dhe qëndruan para derës
së helikopterit "gatitu" duke nderuar me grusht. Pas një oficeri, doli
serioz një civil i shëndetshëm. Qenka zëvendësministri, e njohën disa nga të
burgosurit dhe s'po lëviznin, veç vëzhgonin se ç'do të bëhej përtej, në
vijim. Më keq ky, thanë dy-tre zëra. Është kriminel profesionist dhe merr pjesë
vetë në tortura. Dhe në skuadrat e pushkatimit. Grupi ushtarako-civil nxitoi
drejt komandës. Atje u mbyllën për ca kohë. U shtuan rojat te porta.
Pastaj pamë që rrethimit të telave me gjemba iu bashkëngjit një rrethim tjetër
ngjitur.
Mbi tarracën e komandës, te ndërtesa e parë në anë të portës së madhe, të
hekurt, mes një lukunie civilësh dhe ushtarakësh të kthyer këtej nga burgu,
një i trashë, me megafonin të ngulur në gojë, nisi të buçiste: Dëëgjoooni,
dëgjoniiiii. Ministri i Brendshëm. Jo, jo, zëvendësi. Mos është sozia? -
po zhurmëronin të burgosurit mes tyre sikur s'po merreshin vesh për llojin e
kafshës. Buçima e megafonit sa vinte e bëhej më çarëse, e sertë deri në
kërcënime... Dorëzohuni, se... forca e diktaturës së proletariatit... do ju
shtypë... vrasë... dorëzooohuni!
Hutim. Habi. Po që guxuan të qeshnin? Edhe në Spaç zëvendësministri, Feçor
Shehu, thërriste nga pas telave me gjemba për dorëzim. Të të vijë turp,
more kriminel i fshatit tim, iu kthye atij me të thirrura i burgosuri Hajri
Pashaj, vjen dhe na kërcënon. Të është fryrë barku dhe zverku me djersën dhe
gjakun tonë. Harrove zotrote, kur të kapën gjermanët e Hitlerit dhe të
futën në burg, kalama ishe si unë, kur më futët ju. Ata të dhanë bukë e
qumësht e të kthyen në shtëpi. Ne po plakemi këtu e ju po na rripni të gjallë,
sepse donim të iknim nga regjimi juaj i fëlliqur. Turp, na turpërove fshatin!
- Dhe u qasej telave me gjëmba, ik andej e këndej, s'e mbante vendi. Vetë
Feçor Shehu e pushkatoi atë mbas dy ditësh. - Por edhe ti kështu do të
përfundosh, s'ke për t'u bërë ministër ndonjëherë, i kishte klithur sërisht
bashkëfshatari i tij. Partia jote do të të vrasë…
Dorzooohuni! Feçor Shehu thërret ashtu? E kanë dërguar prapë? Jo, jo, atë
e kanë pushkatuar me kohë, ky tjetri tani është Zylyftar Ramizi, ai tjetri
është Agron Tafa, i njoh, por njëlloj janë, gjakpirës. Dooorzoohuuunii, të
dënuar… Ç'të dorëzoheshim, ashtu ishim, të dorëzuar. Ta ndërprisnim
kryengritjen. Përfaqësia e kryesisë drejtuese të vijë deri te Porta e Madhe për të
paraqitur shkaqet dhe kërkesat… dhe lidhjet me armiqtë e jashtëm. Do të
presim një orë e tridhjetë minuta. Kuptuat, të dënuuaaaar? Mbas dy orësh do të
hyjmë në kamp pa marrë parasysh asgjë. Nëse do të ketë kundërshtime dhe
rezistencë, do t'ju shtypim me dhunë, pa mëshirë, me të gjitha mjetet që
disponon shteti. Partia me shokun Enver në krye është më e fortë se kurrë, ka
shpartalluar dhe shpartallon dhe do të shpartallojë çdo armik, çdo koalicion
të tyre dhe... nga çdo betejë ka dalë më e fortë. K-u-p-t-u-a-a-a-t....?
Hinka e megafonit nga këtej ngjante me një shqyerje të jashtëzakonshme
goje, britmë sqollash. Ndërsa po zbriste nga tarraca tufa e tyre, ultimatumi i
shtetit vazhdonte të bënte jehonë në gropën e burgut. Na u duk sikur pamë
rrokullimat e aaaa-ve, ooooo-ve, shponin iiiii-të, gjyle të përflakura ranë
midis nesh. Fauna e shtetit kaloi në anë të përbindëshit-helikopter, i
cili bënte sikur flinte. Po tani? Askush nuk pyeti, por shihej te balli i të
gjithëve, te rrudhat.
S'u mor vesh në u bë ndonjë përfaqësi jona. Thanë se u bënë tok pesë veta,
jo gjashtë, për te Porta e Madhe. Ja, ja shikoi... Po shkojnë apo po
kthehen? Doli dhe një përmatanë nga komanda dhe mori mesazhin e të burgosurve.
Me shkrim apo me gojë? Njëlloj është. Jo. Shpjegohej rebelimi ynë, si shkak i
dhunës së pandërprerë, gjithnjë e më të madhe, i padrejtësive dhe kërkohej
ndryshim i gjendjes. Të trajtoheshim si njerëz, edhe pse kundërshtarë…
S'pati kërkesa politike? Mesazhi vetë është qëndrim politik. Pa akuzuar dhe pa
pranuar faje.
Qetësi, të mbajmë njëri-tjetrin. Bashkë… Ne s'kemi faj. Krimi është matanë
telave me gjëmba…
Qetësi. Qetësia u gris befas me kërkëllima të forta metalike. Shule
armësh? Porta e madhe po hapej, zinxhirët e saj, çelësat dhanë kërcënimet e para.
Në tarracën e vogël të komandës, në anën e së cilës mbërrinin helikat e
pezullta të helikopterit, u shfaq një grup ushtarakësh. Njëri me megafon
urdhëroi: "Ne po hyjmë, në qoftë se dikush nga të dënuarit do të ngrejë dorë mbi
ne, do të na provokojë, do të bëjë lëvizjen më të vogël të dyshimtë, do të
qëllojmë me armë nga kudo për kudo, në turmë... Morët vesh? Asnjë
lëvizje... Jeni të rrethuar... Dorëzohuni!"
U futën sampistë ushtarakë, shihnin si të tërbuar, mezi prisnin të
shqyenin këdo, mes tyre oficerë të shumtë, të komandës dhe të Ministrisë, civilë
që s'i njihnim, me kostume të jeshilta, në ngjyrë helmi, të ushqyer mirë, jo
si ne, të (u)shqyer keq, se kush mërmëriti kështu pranë meje, e pashë se po
zbehej, ç'ke, edhe ti po zbehesh, ja dhe komandanti, komisari, shefi i
policisë së burgut, mbahet dhe krenar, pederi, skorta e rojave, policë, policë
prapë, me egërsi të ngrirë si maska, kapterë, s'u dukërkan mjeranë,
pa-pa-pa... Ndërsa kreu mbërriti tek oborri i parë, bishti gjarpëronte ende te
porta.
Njëri nga nënoficerët nxori disa fletë dhe ia dha shefit të policisë. Po,
tha, fillojmë. Fillojmë dhe hodhi vështrimin e pistë mbi të burgosurit e
gjunjëzuar, gurë varresh, mes të cilëve kudo lartësoheshin policët, tabela
qiparisash të zinj si në lojërat ushtarake. Gjithçka iu duk në rregull, top
fare, rregulloi kapelën, shkëlqeu djegshëm ylli i saj dhe me zë
pretencëdhënës lexoi një emër. Sokol... cili, të dy... shkrofëti korbi. Çohu, ti, edhe
ti... u çapëlyen disa gabzherrë njëherësh, kuturumshëm, sy të çakërdisur
vigjëlonin nga të gjitha drejtimet mbi ne, çohuuuu-uh! Pa u ngritur mirë i
pari, 7-8 policë iu vërsulën duke i zhvatur lecka dhe lëkurë bashkë, e
tërhoqën osh deri pas murit të mensës, ku ne s'shihnim se ç'bëhej. Sokoli
tjetër... Emër tjetër, u thirr: Tom Ndo... tjetër, Bushgjoka... dhe policë të
tjerë, prapë të tjerë hidheshin, Haxhi... Vllasi, Kostandin... zvarritnin
njeriun, i vinin prangat keq e keq dhe që andej, nga pas murit, vinin zhurma
goditjesh, ulërima dhe mbytja e tyre. Emra të tjerë u thirrën gjëmshëm...
Vuthi... Martin... Lazër... Tabaku... Pisha... përsëritej rituali barbar… dhe,
sikur të gaboje, të lëvizje paksa nga mpirja dhe ankthi, policët vërsuleshin
mbi ty për të të zvarritur duke mos pritur në je ose jo ai që u thirr.
Njëlloj janë, armiq! Vazhdonte ngritja, gjithë habi dhe tromaksje. Ç'u bëjnë
pas murit, mos i asgjësojnë? Dëgjon ti krismë arme? Të shurdhëta po.
Mos lëviz. Më shkeli dorën polici, m'u ngulën gozhdët në mish, gjak, mos
lëviz. Pse s'po mbaron? Sa gjyq i gjatë. Do të ngrihemi dot ndonjëherë,
ulokë do të mbetemi, do të zvarritemi, a do të ecim me këmbët tona, do të kemi
emër, apo lëvozhga të ngjitura në ballë, lëkura të rrjepura? Komandanti dha
urdhër të ngrihej mjeku, të gjithë mjekët, mos i prekni, u tha policëve.
Shpejt pas murit, i urdhëroi. Mbase ka të vdekur. Kë do të pushkatojnë
pastaj, të vdekurit? Na duan të gjallë. Pas murit. U shkulën me forcë dhe
kryetari i burgosur i riedukimit, Zhabolli... mure ulëritëse, të përgjakura, dhe
inxhinieri i ndërtimit, Fratari, Dinia, ah, pse... policët qëllonin ku të
mundnin, mure të çmendura, mure qelish, të komandës, të Komitetit Qendror të
Partisë, Muri i Berlinit, Muri i Madh Kinez, m-uri, ka-m-uri për një
ulërimë...
... rënko(h)-i prapë: oh-h-h-h-ooo-ooh! Një rënkim tjetër, nata, i fundmi
i kryengritjes, ngji-iih-ste shka-ah-llë-ëh-t. Rrëzohej, oh, ngrihej, ih,
ngadalë, ah, shihte qiellin, plot me gozhdë yjesh, vrima plot, bien rënkime,
toka e zezë, me ofshama gropash, lëkundej, ej, of, op, uh, uf. Rënkimet-et
pikonin gjak-ak. Llavë… Ra prapë pezmi i rënkimeve, i gjatë, zuri brinjët
me dorë, të thyera, dy, tre, yyyyeeeeehhh, shfryu, uh! U rrëzua…
E çuan pas murit... Zvarrë. Ah! Oh, oh... Hija e rënkimeve u rrëzua prapë.
Oh. U shtri... po rënkonte toka, muzgu sipër saj, gulçonte mbi pellgun e
gjakut të vet... "Çohu, i dënuar, - briti polici pas tij. - Ngjiti shkallët,
drejt birucave." Të burgosurit përreth s'po lëviznin si në një mallkim.
S'lejohej me regullore t'i jepje ndihmë tjetrit. Ah, sikur ta merrja për
krahu, brinjët e thyera i dhembnin tmerrësisht, ta mbartja deri te porta e
vogël... e birucave të brendshme.
Gulçe gjaku të ngrohtë shpërthenin nga goja mes dhëmbëve të thyer...
U-u-u-jë-ë-ëh! Kushështë... Nuredin Skrapari... Ujë… më digjnin plagët brenda
trupit, elektro…oh…vo…zi…sti Agroon Ho…xha më njomte buzët me një leckë,
s'e di ku e gjeti ujin, ndoshta binte shi, po ti… në birucë, unë pashë që
policia të ra me dru në kokë… qetësohu, mos fol… Roola(h)nd Too(h)li më mbante
kokën të mos më binte përdhe, e paskan arrestuar edhe atë, po ai është i
gjatë, ka më shumë vende se unë për plagë… dhe s'po më linte të vdisja…
edhe Çajuuu(j)iiii, ujëëëë…
DËNIMI I REVOLTËS DHE DËNIMI I BURGUT
Ra çanga, hekur mbi kokë. Na mblodhën në mensë prapë. Ai myzeqari aty, ku
e kishim lënë, I palëvizur, kështu dukej. Mos duan të përsëritim rebelimin?
Prapë erdhi ai oficeri nga Jugu, zv/komisari a ç'dreqin është, që iu
rrokullis kapelja me yll e iu ngatërrua nëpër këmbë si mace, si ideologjia e
vet, thuaj. Policët me shenjë plagësh. Gjysma kokësh të lidhura me fasho, copa
krahësh të thyer. Komunikim. Zëri i komisarit donte të ngjante i fortë, i
patundur dhe vetë po rrinte drejt si ato tabelat e qitjeve. Batare armësh.
Diktatura e proletariatit e shtypi revoltën e armiqve... dhe... gjyqi i
popullit... heshti. Uli sytë mbi letër, pa syze...
Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë, pasi shqyrtoi dosjen në ngarkim të së
pandehurve... na u mor fryma, emra, emra... vendosi këto dënime: Sokol
Sokoli, me vdekje, pushkatim; Tom Ndoja, me vdekje, pushkatim... Sokol Progri,
me 25 vjet burg, Vllasi Koçi, me 25 vjet burg, Martin Leka me 16 vjet burg,
Haxhi Baxhonovski, me 21 vjet burg, Bajram Vuthi, me 15 vjet burg, Ndue
Pisha me 25 vjet burg, Lush Bushgjoka, me 12 vjet burg, Kostandin Gjordeni, me
10 vjet burg, Lazër Shkëmbi, me 12 vjet burg dhe Hysen Tabaku me 11 vjet
burg. Për të gjithë vuajtja e dënimit fillonte më 22 maj... po e të
pushkatuarve? E Sandër Sokoli... me kokën që i varej supeve, e hodhën mbi të tjerët
në makinë, kufomë, kockathyer dhe të lidhur... firmat e tre gjyqtarëve të
Gjykatës së Lartë, Pukë, më 3.06...
Në Spaç ridënuan mbi 100 veta. Ditët e fitimit u hiqen. Nuk u quhen më. Po
s'janë ditë, janë jetë... Koha s'është jona, por jashtë nesh si sendet… e
grabitura. I vranë... Të gjithë të burgosurit i lidhën me zinxhirë dy e nga
dy dhe i ulën përdhe. Dënuan me pushkatim dhe qenin e burgut, sepse mori
hapur anën e të burgosurve, jo vetëm që u lehte policëve, por u hidhej te
këmbët, i kafshonte...
Në revoltën e Spaçit pushkatuan katër: Pal Zefin, Skënder Dajën, Dervish
Bejkon, Hajri Pashain. Duke konfiskuar pjesën e tyre nga pasuria në familje.
Çfarë, karriket, lugët? Dhe me heqjen e të drejtës elektorale 5 vjet pas
dënimit. Pas vdekjes? E tmerrshme, cinike. Nga që votuesit këtu janë të
vdekur…
* * *
Pastaj u dha dënimi dhe për vetë vendin e vuajtjes së dënimit, burgun!
Ashtu siç qe dënuar dhe Spaçi pas revoltës. E ç'do të bëjnë, do burgoset dhe
burgu? Si? Çfarë, do shëmbin ngrehinat, shkallët, do përmbysin fjetoret?
Nëse më thua se do të shtojnë dhunën, asaj s'ke ç'i shton më.
Burg i dënuar, çudi! Truallin e tij mos do e mbushin me tela me gjëmba e
do të kalojmë çdo ditë mbi to, zbathur, kur të shkojmë në punë, që do të
jetë bërë akoma më e rëndë? Të dënuar malet përreth, uji, ajri.
Gjithçka do të jetë më keq, edhe e keqja. Që nga ushqimi, do të pakësohen
kaloritë, megjithëse pak ishin, por familjeve do u vënë regulla, për të mos
sjellë gjë më dhe takimet sa më të rralla, dy herë në vit, mbase. Edhe
letrat. Mund të heqin televizorin, - mirë do të bëjnë, - dhe leximin e librave
të Enverit, jo atë do ta shtojnë.
I dënuar në një burg të dënuar.
* * *
Në dosjen e Ministrisë së Punëve të Brendëshme
Për revoltën e Qafë-Barit:
"Qëllimi i kryerjes së kësaj vepre ka qenë që me anë të hapjes së
veprimeve, shpërthimit të galerive, të realizonin arratisjen në mënyrë më të
organizuar. Veprat penale të kryera nga të pandehurit paraqesin rrezikshmëri të
theksuar shoqërore kundër rendit shoqëror socialist dhe shtetit të diktaturës
së proletariatit..." - Fjalia e fundit e nënvizuar. -
Akuza e Prokurorisë Pukë:
"Të dënuarit e kampit të Qafës së Barit Sokol Zef Sokoli, Sokol Zef
Progri, Tom Kol Ndoja, Lush Prel Bushgjoka, Haxhi Shefqet Baxhinovski, Vllasi
Llambi Koçi. Kostandin Sotir Gjordeni, Bajram Islam Vuthi, Martin Sokol Leka,
Lazër Zef Shkëmbi, Hysen Halil Tabaku dhe Ndue Martin Pisha, në bashkëpunim
me njëri-tjetrin kanë kryer veprën penale të terrorit kundër përfaqësuesit
të shtetit, parashikuar nga neni 50/1 e 13 Kodit Penal...
PARA PUSHKATIMIT
...Procesverbali është nënshkruar nga gjashtë veta... përbërja e
komisionit të caktuar për zbatimin e vendimit të Gjykatës së Lartë... me 60
karikatorë kallashnikovi... nën drejtimin e shefit të policisë së rrethit.... Skeda
më dridhej në dorë:
Sokol Sokoli, i biri i Zefit, datëlindja 1952 nga fshati Gërni i rrethit
Tropojë, i dënuar me vendim Nr.3 datë 3.6.1984 të Kolegjit Penal të Gjykatës
së Lartë me vdekje (Pushkatim), mbasi Presidiumi i Kuvendit Popullor me
shkresën Nr.888 datë 7.6.1984 nuk i fali jetën. Tom Ndoja, i biri i Kolës, i
datëlindjes 1952, lindur e banues në Kllogjen të rrethit Shkodër, dënuar me
vendim Nr.3 datë 3.6.1984 të Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë me vdekje
(Pushkatim), mbasi Presidiumi i Kuvendit Popullor me shkresën Nr.888 datë
7.6.1984 nuk i fali jetën...
Mbi dokument janë shënuar me dorë rënkimet e fundit të të dy të dënuarve,
pas mesnatës së 9 qershorit, para skuadrës së pushkatimit. Po kush i kanë
shkruar, pushkatarët? Ja:
Para ekzekutimit të dënuarit Sokol Sokoli iu komunikua se nuk i falej jeta
dhe në fjalën e fundit ai tha: "Mos më vrisni mbrapa. Gropën e hap vet.
Presidiumi i Kuvendit Popullor mirë ka ba. Nuk i kemi ba gja kujt"
I dënuari Tomë Ndoja në fjalën e fundit tha: "Të rrojë drejtësia!"
Në fund firmat… 30 rreshta, një faqe gjithsej…
Ku i vratë? Flisni! Hapeni gojën që ta hapim gropën për të varrosur dy
shokët tanë, dy njerëz. T'u hedhim nga një trëndafil, por dhe ata mua m'i
dënuan.
lmpx.com only provides a reader for public news (NNTP) servers. It is not
affiliated with the servers or forums shown here and is not responsible for
the content of articles, which is written by their respective authors.